Ten artykuł czytasz w ramach bezpłatnego limitu

Jednym z przymiotów wiosny jest śpiew ptaków. Dla nas jest on oznaką radości i sił witalnych przyrody, dla ptaków służy do komunikacji wewnątrzgatunkowej. Samicy niesie informację o tym, gdzie znajduje się samiec poszukujący partnerki, dla samca jest ostrzeżeniem mówiącym „tutaj jest mój rewir, trzymaj się z daleka”.

Żuraw antyfonalny

Do najwcześniejszych śpiewaków należą żurawie. Para żurawi odzywa się w specyficzny sposób – następujący po sobie głos drugiego ptaka jest jakby echem pierwszego. Jest to tak zwany głos antyfonalny, równolegle wydawany przez samca i samicę. Nie tracąc czasu, przystępują do tańców godowych, po czym zakładają gniazda. Żuraw, którego stada możemy obserwować podczas migracji, jeszcze nie tak dawno uważany był za gatunek rzadki i typowo leśny. Od końca ubiegłego stulecia obserwujemy wzrost liczebności tego pięknego ptaka, który zaczął gnieździć się w innych środowiskach. Głośne i słyszalne z daleka są też tokujące bieliki, które wykonują efektowne loty godowe.

Jednym z najbardziej wrzaskliwych zwiastunów wiosny są pojawiające się pod koniec marca czajki. Szybko zajmują rewiry lęgowe i głośnym krzykiem przeganiają intruzów. Jakże charakterystyczny głos czajki, w ludowej interpretacji określany jako „Fiiilip, Fiiilip, wylej olej, wylej olej” jest jednym z bardziej rozpoznawalnych odgłosów wiosny. Oczywiście wraz z wtórującym mu z suchszych pół śpiewem skowronka.

Ale nie zawsze miłosna pieśń jest głośna. Wrzaskliwe i hałaśliwe kruki podczas umizgów miłosnych odzywają się jak zupełnie inne ptaki. Czułe gulgotania, gruchania i inne trudne nawet do opisania odgłosy, a każda para ma swój własny repertuar. Kolejnym elementem kruczych toków są przyjmowane przez nie pozy – przechylanie się, stroszenie piór na podgardlu, przekrzywianie głowy. Niezbyt donośny jest godowy odgłos pełzacza, słyszalny z niewielkiej odległości. Ale podobnej wielkości strzyżyk i pierwiosnek śpiewa głośno. O słowiku można wręcz powiedzieć, że się wydziera – głos odzywającego się w krzaku pod oknem solisty może przeszkadzać podczas snu. Nie wszystkie ptasie odgłosy są miłą, fletową piosenką. Przykładowo żyjący w trawach derkacz wydaje donośny głos przypominający derr derr. Zamieszkujący rozległe trzcinowiska bąk wydaje buczenie podobne do syreny mgielnej lub dmuchania w butelkę, a żyjący w podobnym środowisku wodnik ma głos przypominający kwiczenie świni.

Odgłosy nie tylko paszczowe

Co ciekawe, do wydawania niektórych dźwięków zwierzęta nie używają strun głosowych. Bo nawet utożsamiane ze śpiewem ptaki korzystają z innych instrumentów. Dzięcioł duży wydaje całą gamę bardzo donośnych głosów „paszczowych”, ale w okresie wiosennym korzysta z innych instrumentów. Są nimi dobrze rezonujące suche konary lub gałęzie, w które bębnią dziobem. Bębnienie oznajmia zajęcie terytorium lęgowego. Czyni tak też kilka innych dzięciołów – m.in. dzięciołek i dzięcioł trójpalczasty.

Znane wszystkim klekotanie bociana też powstaje bez udziału strun głosowych. Za pomocą wydawałoby się tak prymitywnego instrumentu, jakim są dwie połówki dzioba, wydaje całą gamę odgłosów od radosnego przywitania, po odgłosy towarzyszące miłosnym igraszkom. Ptaki mogą kłapać nie tylko dziobem – lelek w locie klaska skrzydłami. Czynią to ptaki zaniepokojone, a usłyszenie takiego odgłosu w ciemnościach nocy może porządnie wystraszyć. Inny jest mechanizm wydawana głosu przez bekasa. Ptaka, który posiada inne głosy – jak choćby charakterystyczny kszyk podczas zrywania się do lotu. Ale nie to robi wrażenie na partnerkach. Podczas jednej z faz lotu godowego szeroko rozpościera skrajne sterówki, które wibrując wydają głos przypominający beczenie. Dodatkowo ustawiają skrzydła w odpowiedni sposób, co powoduje zawirowania powietrza. Do tego odgłosu nawiązują jego kiedyś używane nazwy baranek.

Kumkanie, bzykanie

Nie mniej wprawnymi śpiewakami są płazy. Te tokujące najwcześniej – żaby brunatne i ropucha szara, które już ukończyły swoje toki, są dosyć ciche. Teraz zaczyna śpiewać głośniejsze towarzystwo – od kilku dni słyszymy z okna głos tokujących rzekotek drzewnych i kumaków nizinnych. Rzekotka, której głos wzmacniany jest przez znajdujący się w podgardlu worek rezonatorowy, jest najgłośniejszym płazem, słyszalnym z odległości ponad kilometra. Kumak jest jednym z największych dziwaków. Jego głos – nostalgiczne kuum powstaje na skutek przetłaczania powietrza z podgardla do płuc. Czyli jest śpiewaniem na wdechu.

Niecodzienny głos ma ropucha zielona – terkot przypominający trele kanarka. Podobny do niej głos godowy ma... turkuć podjadek. Ten, którego oskarżamy o szkody w ogródku. Tak, gdyż owady też wydają odgłosy godowe. Turkuć robi to, pocierając skrzydła. Czynią też tak inni jego krewni – przedstawiciele szarańczaków. Te koncertują, siedząc na roślinności. Turkuć schodzi pod ziemię do specjalnie ukształtowanej jamki, która dodatkowo wzmacnia dźwięk. Wiele owadów wydaje charakterystyczne bzyczenie podczas lotu, które można porównać do pracy silnika poruszających się skrzydeł. Może być to też głos godowy. Samica komara brzęczącego generuje dźwięk o określonej częstotliwości (ok. 500 Hz), który jest odbierany przez samca z dużej odległości, dzięki czemu podąża on za samicą. Do jego odbioru posiada odpowiedni narząd, którego działanie można przyrównać do anteny nastrojonej na odpowiednią częstotliwość. Działa to także w drugą stronę – samce wydają bzyczenie o nieco innej częstotliwości, odbierane przez samice, które gdy są zapłodnione lub poza okresem godowym, wyraźnie autora takich dźwięków omijają.

Autorzy

* Magda Mądrawska-Okołów – przyrodnik, etnolog, podróżnik. Pracuje w Parku Narodowym „Ujście Warty".Facebook.com/Lesny.Zakatek.Ownice

* Grzegorz Okołów – leśnik, podróżnik i fotograf, facebook.com/okolowfoto

Czytaj ten tekst i setki innych dzięki prenumeracie

Wybierz prenumeratę, by czytać to, co Cię ciekawi

Wyborcza.pl to zawsze sprawdzone informacje, szczere wywiady, zaskakujące reportaże i porady ekspertów w sprawach, którymi żyjemy na co dzień. Do tego magazyny o książkach, historii i teksty z mediów europejskich. Zrezygnować możesz w każdej chwili.